Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Geçiş Süreci“Karbon Sızıntısını Önleme ve İklim Değişikliğiyle Mücadele”
Küresel iklim değişikliği endişesi, günümüzün en kritik meselelerinden biri olarak uluslararası toplumun öncelikli gündeminde yer alıyor. Bu kapsamda Avrupa Birliği (AB), sera gazı emisyonlarını azaltmak ve sürdürülebilir bir gelecek inşa etmek amacıyla bir dizi kapsamlı politika ve strateji hayata geçirdi. Bu stratejiler arasında Avrupa Yeşil Mutabakatı, Fit for 55 paketi ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) önemli bir yer tutuyor.
Avrupa Yeşil Mutabakatı, Avrupa Birliği’nin (AB) 2050 yılına kadar net sera gazı emisyonlarını sıfırlamayı, ekonomik büyümeyi doğal kaynaklardan bağımsız hale getirmeyi ve bu süreçte hiçbir bölgenin geride bırakılmamasını hedefleyen kapsamlı bir politika paketi olarak oluşturuldu. Yeşil Mutabakatın bir parçası olarak geliştirilen Fit for 55 de, AB’nin 1990 yılındaki emisyon seviyelerini baz alarak 2030 yılına kadar %55 oranında azaltmayı hedefleyen bir mevzuat değişikliği paketi. Bu paket, AB’nin 2050 yılına kadar iklim nötr bir kıta olma hedefine ulaşması için gerekli ara hedefleri belirliyor ve bu hedeflere ulaşmak için gerekli araçları tanımlıyor. Paket kapsamında, AB Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) genişletilmesi ve güçlendirilmesi, yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği uygulamalarının artırılması ve karbon yakalama ve depolama (CCS) teknolojilerinin desteklenmesi gibi önemli maddeler yer alıyor.
Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması SKDM (Carbon Border Adjustment Mechanism CBAM) nedir?
Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (SKDM), Fit for 55 paketinin uluslararası ticareti etkileyecek en önemli unsurlarından biri. Bu mekanizma, ithal ürünlerin karbon ayak izini içselleştirerek, yerli ve ithal ürünler arasında karbon maliyetini dengelemeyi ve üretim maliyetlerinin yüksek olduğu bölgelerden daha düşük emisyon kısıtlamalarına sahip ülkelere üretimin kayması anlamına gelen karbon sızıntısını önlemeyi amaçlıyor. SKDM, başlangıç aşamasında hem yüksek emisyon yoğunlukları hem de karbon sızıntısı riskleri nedeniyle öncelikli olarak belirlenen, çimento, demir çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerini kapsayacak şekilde hayata geçiriliyor.
Bu yenilikçi girişim, AB’nin rekabet gücünü yeşil dönüşüm sürecinde korurken, küresel ölçekte iklim değişikliği ile mücadeleyi de yoğunlaştırmayı ve ithalatçı firmaların ürünlerinin karbon ayak izini hesaba katmalarını sağlayarak; uluslararası ticareti daha çevreci bir perspektife taşımayı hedefliyor.
SKDM’nin mali yükümlülükleri 1 Ocak 2026’dan itibaren devreye giriyor. Bu tarih baz alınarak ithal edilen ürünlere gömülü her 1 ton CO₂ eşdeğeri sera gazı emisyonu için bir adet SKDM sertifikası teslim edilmesi bekleniyor. Sertifikaların fiyatları ise AB Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) ortalama açık artırma fiyatlarına göre belirlenecek.
Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Geçiş Süreci (2023-2026)
1 Ekim 2023 tarihinde başlayan ve 31 Aralık 2025’te sona erecek olan geçiş aşamasında, ithalatçılar ilk raporlama dönemini 31 Ocak 2024'te tamamlayacaklar. SKDM ürünlerini ithal eden ithalatçılar veya dolaylı gümrük temsilcileri, her bir çeyrek dönem için, o çeyrekte ithal ettikleri ürünlere ilişkin, takip eden ilk 1 ay içinde raporlama yapacaklar.
İlk aşamada, çimento, demir ve çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi karbon yoğun mallar ve öncül maddeler SKDM kapsamına girecek. SKDM, tam anlamıyla aşamalı olarak devreye girdiğinde, Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kapsamındaki sektörlerdeki emisyonların %50'sinden fazlasını yakalayacak. Geçiş dönemi, tüm paydaşlar için bir pilot ve öğrenme dönemi olacak ve metodolojiyi iyileştirmek için gömülü emisyonlar hakkında faydalı bilgiler toplanacak
Bu süreçte, yeni kurallar kapsamındaki malları ithal edenler, sertifika satın alma veya teslim etme zorunluluğu olmadan, yalnızca sera gazı emisyonlarını (doğrudan ve dolaylı emisyonlarını) bildirmek zorundalar. Dolaylı emisyonlar, belirli sektörler için (örneğin çimento ve gübre) 17 Ağustos 2023 tarihinde yayınlanan Uygulama Yönetmeliği ve eşlik eden kılavuzda belirtilen tanımlanmış bir metodolojiye dayanarak geçiş döneminden sonra kapsam dahiline alınacak.
Raporlama gereklilikleri ve metodolojisi
Geçiş döneminde ithalatçılar, vergi yükümlülüğü olmaksızın sadece sera gazı emisyonlarını bildirecekler. 2024 yılı sonuna kadar üç farklı raporlama seçeneği sunulacak;
- Yeni metodolojiye dayalı tam raporlama
- Eşdeğer bir yönteme dayalı raporlama
- Varsayılan referans değerlerine dayalı raporlama
1 Ocak 2025'ten itibaren yalnızca AB yöntemi kabul edilecek. Komisyon, 22 Aralık 2023'te ithalatçıların hesaplamaları yapmalarına ve raporlamalarına yardımcı olacak özel bilişim teknolojilerini varsayılan değerleri yayınladı. AB'nin Ortak Araştırma Merkezi tarafından hazırlanan bu rapor, söz konusu varsayılan değerlerin hazırlanmasına katkı sağladı.
Komisyon ayrıca, ithalatçıların bu hesaplamaları yapmalarına ve raporlamalarına yardımcı olacak özel bilişim teknoloji araçları yanı sıra, geçiş aşamasında işletmeleri desteklemek için derinlemesine rehberlik, eğitim materyalleri ve öğreticiler geliştirdi.
Raporlama Nereye Yapılmalıdır?
SKDM geçici kayıt defteri, ithalatçıların yerleşik olduğu üye devletin ulusal akreditasyon merkezi aracılığıyla erişime açılacak. İthalatçılar, SKDM Geçici Sicil’e sadece ilgili Ulusal Yetkili Makamlar tarafından kaydedilmiş olmalı.
İthalatçılar, SKDM Geçici Sicil'e sadece ilgili Ulusal Yetkili Makamlar tarafından kaydedilmiş olanlar erişebilirler. Sicile kayıt yaptırmamış olanlar, ilgili Üye Devletin Ulusal Yetkili Makamı ile iletişime geçmelidirler. SKDM raporlama beyan sahipleri, SKDM Geçici Sicil Kullanıcı Kılavuzu'nda yer alan bilgilerle SKDM’nın üç aylık raporunun tam yapısını öğrenebilirler ve raporlarını otomatik olarak doldurmak için gerekli dosyalara erişebilirler. SKDM Geçici Sicili için, Komisyon özel bir rehber doküman hazırlamıştır. SKDM Geçici Sicili sürekli olarak güncellenmektedir ve en son güncelleme için yazının sonundaki linke bakılabilir. SKDM Geçiş Dönemi Raporlama Yükümlülüğü’ne ilişkin ayrıntılı bilgi için T.C Ticaret Bakanlığı tarafından yayınlanan Genel Eğitim videosu da izlenebilir.
Türkiye Üzerindeki Muhtemel Etkiler
Türkiye, AB’nin önemli ticaret ortaklarından biri olarak SKDM’den doğrudan etkilenecek ülkelerden biri. Öncelikli sektörler olarak çimento, dmir çelik, alüminyum, elektrik, gübre ve hidrojen alanında ihracat yapan firmaların sera gazı emisyonlarını doğru bir şekilde hesaplayıp raporlaması ve gerekli önlemleri alması büyük önem taşıyor. SKDM’nin ülkemizde uygulanması kısa vadede Türk ihracatçıların maliyetlerini artırsa da, uzun vadede daha temiz ve sürdürülebilir üretim süreçlerine yönelen üreticilere AB emisyon standartlarına uygun ürün ve hizmet ihraç etme fırsatı sunarak, küresel rekabet avantajı yaratacaktır.
Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi
SKDM, AB’nin iklim hedeflerine ulaşmasında hayati bir adım olarak öne çıkıyor. Türkiye’nin bu süreci yakından takip ederek gerekli önlemleri zamanında alması, sadece çevresel sürdürülebilirliğe katkı sağlamakla kalmayacak, aynı zamanda geleceğin yeşil ekonomisinde güçlü bir oyuncu olmasına zemin yaratacak. Bu kapsamda SKDM’ye geçiş sürecinde Türkiye’nin uluslararası ticarette rekabet gücünü artırmak ve iklim hedeflerine uyum sağlamak amacıyla ulusal bir karbon emisyon ticaret sistemi kuruluyor. Ticaret Bakanlığı tarafından yayımlanan Yeşil Mutabakat Eylem Planı, bu sistemin AB standartlarına uygun olarak belgelendirme ve raporlama süreçlerini destekleyeceğini belirtiyor. Bu stratejik adımlar Türk firmalarının uluslararası pazarlarda rekabet avantajını güçlendirirken, Türkiye’nin sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmasına ve yeşil dönüşümde lider konuma gelmesine olanak tanıyarak, ekonomik büyümeyi destekleyecek, çevre dostu teknolojilerin ve yenilikçi çözümlerin gelişimine katkı sağlayacak.
Kaynak
https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en#cbam
https://ticaret.gov.tr/dis-iliskiler/yesil-mutabakat/ab-sinirda-karbon-duzenleme-mekanizmasi/ab-skdm-bilgi-notu
https://ticaret.gov.tr/data/60f1200013b876eb28421b23/MUTABAKAT%20YEŞİL.pdf
https://ticaret.gov.tr/data/65dc9d3113b8762768385d66/İDB%20SKDM%20Sunum-%20ETS-SKDM%20İlişkisi_23022024.pdf
https://www.youtube.com/@ticaret
